Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym - oficjalny serwis internetowy TPG

Ścieżka dostępu do aktualnie oglądanej strony

DiS » Dłonie i Słowo » Nr 1/2019 » Stop przemocy

Boczny panel wyboru na stronie DiS Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym

przycisk menu do numerów miesięcznika Dłonie i Słowa
przycisk menu do numerów Usłyszmy i zobaczmy
przycisk menu do archiwum Dłoni i Słów

Wyszukiwarka dla Głównego serwisu TPG

Stop przemocy

Aneta Bąk, psycholog, tłumacz przewodnik z Lubelskiej Jednostki Wojewódzkiej TPG


Wersja wideo artykułu: Stop przemocy

Przemoc jest zjawiskiem „demokratycznym”. Każdy może zostać ofiarą przemocy w rodzinie – nie chroni przed nią ani wykształcenie, ani wiek, ani status społeczny. Dlatego warto przyjrzeć się na temu zjawisku, aby wiedzieć, jak chronić przed nim siebie i swoich bliskich.

W Polsce głównym aktem prawnym regulującym kwestie przemocy w rodzinie jest Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z dnia 29 lipca 2005 r. oraz jej nowelizacja z 1 sierpnia 2010 r. (dalej uppr).

Poznajmy dokładną definicję przemocy w rodzinie wynikającą z tej ustawy – art. 2 pkt 2: „Przemoc w rodzinie to jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste (osób najbliższych lub innych osób wspólnie zamieszkujących lub gospodarujących), w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienie i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą”.

Ustawowa definicja jest długa i złożona, spróbujmy ją rozłożyć na czynniki, aby lepiej wszystko zrozumieć.

Przemoc w rodzinie to zjawisko wynikające z działania lub zaniechania działania, które charakteryzuje się czterema właściwościami:

1. Przemoc jest działaniem intencjonalnym – przemoc jest używana po coś, m.in. żeby uzyskać: szacunek, posłuszeństwo, wpływ na najbliższych, żeby móc realizować swoje cele i in.

2. W przemocy istnieje znacząca przewaga jednej ze stron nad drugą – osoba stosująca przemoc może mieć przewagę fizyczną, psychiczną, ekonomiczną, społeczną, zawodową i in.

3. Przemoc narusza prawa i dobra osobiste drugiego człowieka, tj. prawo do wolności, prawo do nietykalności cielesnej, prawo do swobody wypowiedzi, prawo wyboru i in.

4. Przemoc powoduje szkody oraz cierpienie psychiczne i fizyczne, np. obrażenia fizyczne, obniżenie poczucia własnej wartości, zaburzenia w relacjach rodzinnych, szkody materialne i in.

Przemoc w rodzinie może przybierać różne formy:

1. Przemoc fizyczna – tj. popychanie, odpychanie, obezwładnianie, przytrzymywanie, policzkowanie, szczypanie, kopanie, duszenie, bicie otwartą ręką i pięściami, bicie przedmiotami, ciskanie w kogoś przedmiotami, parzenie, polewanie substancjami żrącymi, użycie broni, porzucanie w niebezpiecznej okolicy, nieudzielanie koniecznej pomocy itp.

2. Przemoc psychiczna – tj. wyśmiewanie poglądów, religii, pochodzenia, narzucanie własnych poglądów, karanie przez odmowę uczuć, zainteresowania, szacunku, stała krytyka, wmawianie choroby psychicznej, izolacja społeczna (kontrolowanie
i ograniczanie kontaktów z innymi osobami), domaganie się posłuszeństwa, ograniczanie snu i pożywienia, degradacja werbalna (wyzywanie, poniżanie, upokarzanie, zawstydzanie), stosowanie gróźb itp.

3. Przemoc seksualna – tj. wymuszanie pożycia seksualnego, wymuszanie nieakceptowanych pieszczot i praktyk seksualnych, wymuszanie seksu z osobami trzecimi, sadystyczne formy współżycia seksualnego, demonstrowanie zazdrości, krytyka zachowań seksualnych kobiety itp.

4. Przemoc ekonomiczna – tj. odbieranie zarobionych pieniędzy, uniemożliwianie podjęcia pracy zarobkowej, niezaspakajanie podstawowych, materialnych potrzeb rodziny itp.

5. Zaniedbanie – tj. brak opieki, porzucenie, głodzenie, niezapewnianie odpowiedniego ubioru, zaniedbanie stanu zdrowia i higieny, wykorzystywanie do pracy, prowadzenie w obecności dziecka awantur, odrzucenie emocjonalne itp.

Jaka jest epidemiologia zjawiska przemocy w rodzinie?

W 2014 roku 24,7% respondentów deklarowało, że w ciągu swojego życia doświadczyło co najmniej jednej z czterech form przemocy: fizycznej, psychicznej, seksualnej lub ekonomicznej. Kobiety istotnie częściej niż mężczyźni przyznawały się do bycia ofiarą przemocy. Do bycia sprawcą przemocy w rodzinie przyznało się 9,3% badanych. Według Raportu Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej z 2014 roku dla większości respondentów w Polsce przemoc ma jedynie wymiar fizyczny, kojarzy się z bólem fizycznym i siniakami.

Z danych Komendy Głównej Policji wynika, że co trzecie zabójstwo w Polsce jest dokonywane w obrębie grupy społecznej zwanej rodziną, w miejscu takim jak dom rodzinny. Częstotliwość stosowania przemocy przez męża wobec żony jest dużo wyższa niż przemoc ze strony kobiet wobec mężczyzn.

Przemoc w liczbach

Skala zjawiska przemocy jest alarmująca. Ponad połowa (64%) Polaków zna
w swoim otoczeniu rodziny, o których wiedzą lub słyszeli, że dochodzi w nich do różnych form przemocy. 36% Polaków osobiście doświadczyło jakiejkolwiek formy przemocy. Najbardziej rozpowszechnioną formą jest przemoc psychiczna, której doświadczyło 31% badanych. 17% doznaje przemocy fizycznej, 8% ekonomicznej, a 3% seksualnej. 5% Polaków mieszka w gospodarstwie domowym, gdzie ofiarą przemocy stała się osoba starsza lub niepełnosprawna.

Kiedy zachowanie agresywne staje się przemocą?

Obydwa zachowania zawierają intencję, naruszają prawa i powodują szkody, jednakże to co odróżnia przemoc od agresji, to to, że ta pierwsza osadza się na asymetrii sił.

Czynniki ryzyka występowania przemocy

1. Środowisko społeczne – obowiązujące w danym środowisku normy kulturowe
i społeczne, m.in. przekonanie o prawie rodziców do dominacji nad dzieckiem, dominacji mężczyzn nad kobietami, przyzwolenie na bicie dzieci, hierarchiczny
i autorytarny model rodziny, silne normy dotyczące prywatności, stereotypowe wzorce męskiej tożsamości (mężczyzna – zdobywca, silny, władczy; kobieta – słaba, uległa).

2. Wiek – im starszy lub im młodszy człowiek, tym bardziej jest narażony na przemoc.

3. Płeć – kobiety częściej są narażone na zachowania przemocowe ze strony mężczyzn niż odwrotnie.

4. Stan zdrowia – osoby o słabszym zdrowiu, osoby z niepełnosprawnością mogą częściej doznawać przemocy w rodzinie.

5. Powtarzanie wzorca przemocy – dzieci uczą się agresywnych zachowań obserwując rodziców, którzy rozwiązują problemy i konflikty przy użyciu przemocy. Gdy dorastają, powielają wzorce takich interakcji, choć już w dzieciństwie mogą je przenosić na relacje z rówieśnikami.

Przemoc wobec osób z niepełnosprawnościami

W Polsce żyje 3,5–4,5 mln osób z niepełnosprawnością w sensie prawnym i 5,5 mln w sensie biologicznym. Niestety, w literaturze przedmiotu nie ma wielu badań na temat przemocy wobec osób z niepełnosprawnością. Polska Akademia Nauk, na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, w 2009 roku opublikowała wyniki badań, w których 60% respondentów było świadkiem lub słyszało o przemocy w rodzinie wobec osób z niepełnosprawnością, w tym:

  • 21% o uderzeniu lub biciu,
  • 34% o szarpaniu, popychaniu,
  • 34% o izolowaniu.

Wobec tych osób występuje również przemoc ekonomiczna: ograniczanie dostępu do pieniędzy, odbieranie świadczeń, niezaspokajanie podstawowych potrzeb, pozbawianie praw do dysponowania majątkiem.

Relacje, w jakich występuje przemoc

  • Mężczyzna → Kobieta
  • Kobieta → Mężczyzna
  • Rodzic → Dziecko (matki i ojcowie w jednakowym wymiarze znęcają się nad swoimi dziećmi)
  • Krewny → Dziecko
  • Starsze rodzeństwo → Młodsze
  • Dorosłe dzieci → Starzejący się rodzice
  • Rodzina → Niepełnosprawny
  • Rodzina → Inni

Klaps dobrą metodą wychowawczą?

Ponad 50% Polaków uważa, że klaps jest dobrą metodą wychowawczą. Z danych Rzecznika Praw Dziecka (2017 r.) wynika natomiast, że 1% osób pytanych, czy zdarzyło się Pani/Panu kiedykolwiek wymierzyć swojemu dziecku klapsa, przyznało, że robi to dosyć często, 25% od czasu do czasu, a 29% raz lub kilka razy. Mniej niż połowa badanych zapewniła, że nigdy się jej to nie zdarzyło.

Jak postępować, kiedy w rodzinie dochodzi do przemocy?

Stosowanie przemocy w rodzinie jest łamaniem prawa, zatem służby i instytucje są zobowiązane do podejmowania działań zgodnie ze swoimi kompetencjami, aby przemoc zatrzymać. W Polsce podstawowym narzędziem służącym przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie jest procedura „Niebieskie Karty”. Realizację tej procedury przez służby reguluje Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 roku w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzu „Niebieska Karta”.

Procedura „Niebieskie Karty” to określone reguły postępowania służb w sytuacji, kiedy istnieje uzasadnione podejrzenie, że w rodzinie występuje przemoc. W działaniach tych mogą brać udział przedstawiciele takich instytucji, jak: policja, pomoc społeczna, oświata (szkoła, przedszkole), ochrona zdrowia (przychodnia, szpital), komisje rozwiązywania problemów alkoholowych. Wymienione służby, realizując procedurę „Niebieskie Karty”, ściśle ze sobą współpracują, a ich działania koordynuje Zespół Interdyscyplinarny. Bezpośrednio do pracy z rodziną powoływana jest tzw. grupa robocza.

Kto może wszcząć procedurę „Niebieskie Karty”?

Zobowiązania do wszczęcie procedury „Niebieskie Karty” mają następujące osoby:

  • policjant (np. podczas interwencji w domu, dzielnicowy);
  • pracownik jednostek pomocy społecznej (np. pracownik socjalny, specjalista z Ośrodka Interwencji Kryzysowej);
  • członek komisji rozwiązywania problemów alkoholowych;
  • pracownik placówki oświatowej (np. nauczyciel, wychowawca, pedagog lub psycholog szkolny);
  • pracownik ochrony zdrowia (np. lekarz, pielęgniarka, ratownik medyczny).

Kto może zgłosić sytuację występowania przemocy w celu wszczęcia procedury „Niebieskie Karty”?

Aby rozpocząć procedurę „Niebieskie Karty”, należy zgłosić sytuację przemocy
w rodzinie lub podejrzenie jej występowania przedstawicielowi jednej z wymienionych służb/instytucji. Sytuację taką może zgłosić zarówno osoba doznająca przemocy, jak i świadek przemocy. Warto jednak pamiętać o tym, że ostateczną decyzję, czy procedura zostanie wszczęta, podejmuje przedstawiciel służby/instytucji, do którego zgłaszamy fakt występowania przemocy. W trakcie rozmowy oceni on, czy w rodzinie dochodzi do przemocy, czy jest to inna sytuacja – np. konflikt przy rozwodzie bądź
w innej spornej sytuacji.

Na jaką pomoc i od kogo mogą liczyć osoby doznające przemocy?

Do pomocy zobowiązane są:

  • Ośrodki pomocy społecznej – znajdują się na terenie każdej gminy lub dzielnicy
    w większych miastach. Mają za zadanie wspierać ludzi, którzy z różnych przyczyn znaleźli się w trudnej sytuacji życiowej.

  • Policja jest służbą, która interweniuje w sytuacji zagrożenia „tu i teraz”, zapewniając bezpośrednio i doraźnie ochronę osobom krzywdzonym.
  • Komisje rozwiązywania problemów alkoholowych – w każdej gminie funkcjonuje gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Warto też pamiętać, że rozwiązanie problemu alkoholowego niekoniecznie rozwiązuje problem przemocy.
  • Ochrona zdrowia – przedstawiciele ochrony zdrowia to np. lekarze, pielęgniarki, położne i ratownicy medyczni.
  • Oświata – przedstawiciele oświaty to np. nauczyciele, wychowawcy, pedagodzy lub psychologowie szkolni.

Wymienione instytucje mogą wszcząć i prowadzić procedurę „Niebieskie Karty”, która ma na celu zatrzymanie przemocy poprzez kompleksowe działania kilku służb i instytucji. Inne miejsca, w których można uzyskać pomoc/poinformować o sytuacji przemocy:

  • Organizacje pozarządowe, które udzielają poradnictwa specjalistycznego, w tym:
    • psychologicznego,
    • pedagogicznego,
    • prawnego,
    • socjalnego,
    • pomocy psychologicznej.

    Prowadzą także warsztaty rozwoju osobistego, umiejętności wychowawczych, grupy wsparcia i inne.

  • Sąd Rejonowy, Wydział Rodzinny i Nieletnich:
    • diagnozuje sytuację rodziny, w której są dzieci,
    • rozstrzyga o istotnych sprawach dotyczących małoletnich,
    • ustanawia nadzór kuratora nad rodziną – kurator czuwa nad dobrem dziecka,
    • zobowiązuje rodziców do określonego postępowania, np. udziału w warsztatach umiejętności wychowawczych.

Procedura ta przedstawia możliwości i rozwiązania, które obowiązują w naszym kraju po to, by skutecznie zatrzymać przemoc w rodzinie. Mają one zastosowanie dla wszystkich osób, niezależnie od wieku, stanu zdrowia czy statusu społecznego. Ich celem jest ochrona osób krzywdzonych, udzielanie im stosownej do potrzeb pomocy oraz wsparcie w budowaniu dalszego życia bez przemocy. W tych działaniach chodzi także o to, by powstrzymywać osoby stosujące przemoc w rodzinie przed dalszym krzywdzeniem swoich bliskich. Przemoc w rodzinie jest zjawiskiem nasilającym się w czasie i jej niezatrzymanie może doprowadzić do destabilizacji życia rodzinnego wielu osób.

Nigdy nie jest za późno na przerwanie przemocy i wprowadzenie zmian.

Dlatego zachęcam wszystkich do odwagi i korzystania z pomocy służb, m.in. w ramach procedury „Niebieskie Karty”. Procedura ta pozwala podjąć działania, kiedy jest jeszcze czas i szansa na konstruktywne zmiany. Dzięki niej można lepiej rozpoznać sytuację w danej rodzinie oraz udzielić pomocy wszystkim jej członkom, tak by ich życie zyskało nową, lepszą jakość.

Pamiętaj! Jeśli jesteś ofiarą bądź świadkiem zachowań, które zagrażają zdrowiu lub życiu osób krzywdzonych, wezwij policję!

Niebieska Linia
Jeśli chcesz porozmawiać o sytuacji przemocy ze specjalistą, możesz skorzystać z telefonu Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i działa całą dobę. Telefoniczny dyżur prawny jest możliwy we środy w godzinach 18.00–22.00 pod podanym numerem oraz w poniedziałki i wtorki w godzinach 17.00–21.00 pod numerem 22 666 28 50 (opłata wg stawek operatora). Istnieje możliwość kontaktu elektronicznego za pośrednictwem skrzynki e-mailowej na adres: niebieskalinia@niebieskalinia.info oraz przez skype (UWAGA: dyżur w języku migowym) pogotowie.niebieska.linia w poniedziałki w godzinach 13.00–15.00.


Do artykułu dołączona jest fotografia portretowa autorka oraz:

1. czarno-białe zdjęcie przedstawiające kilkuletnią dziewczynkę ubraną puchatą bluzę z kapturem z doszytymi do niego uszami królika. Ten kaptur dziewczynka ma założony na głowę. Twarz chowa w dłoniach i wygląda, jakby płakała, choć nie widać jej twarzy. Podpis: Dzieci są grupą szczególnie narażoną na przemoc.

2. zdjęcie przedstawiające zaciśniętą w pięść dłoń mężczyzny z krótko obciętymi paznokciami. Pięść ta uderza w wypolerowany, lśniący blat stołu. Podpis: Przemoc jest specyficzną odmianą agresji, w której jedna osoba ma przewagę nad drugą: fizyczną, psychiczną, ekonomiczną lub inną.

Aneta Bąk, psycholog, tłumacz przewodnik z Lubelskiej Jednostki Wojewódzkiej TPG
Zdjęcie autora artykułu: Aneta Bąk, psycholog, tłumacz przewodnik z Lubelskiej Jednostki Wojewódzkiej TPG

Komentarze do wpisów


Obrazek przedstawiający hasło: TPG - Tu Przekraczamy Granice!

Informacje o nas

Projekt współfinansowany ze środków Pfron

Projekt współfinansowany ze środków PFRON
PFRON - Państwowy fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Jeden procent dla TPG

Obrazek przedstawiający KRS do przekazania 1% dla TPG

Ułatwienia dostępu do strony

Adresy e-mail redakcji i webmastera strony

Informacja o własności